Kultura Industrialna

23 lata temu, w dniu 25 kwietnia 1986 r. personel obsługujący reaktor czwarty w elektrowni jądrowej w Czarnobylu prowadził przygotowania do niezwykle niebezpiecznego testu, który miał polegać na znacznym zmniejszeniu mocy reaktora, następnie na zablokowaniu dopływu pary do turbin generatorów i mierzeniu czasu ich pracy po odcięciu w taki sposób zasilania. Test miał zostać przeprowadzony następnego dnia. W ramach przygotowań do testu technicy wyłączyli niektóre z sytemów kontroli pracy reaktora, m.in. system automatycznego wyłączania reaktora w razie awarii. Wyłączenie tego systemu było konieczne dla sprawnego przeprowadzenia tegoż testu. Reaktory pracujące w Czarnobylskiej elektrowni to reaktory typu RBMK-1000, które są niestabilne przy małej mocy i każdy symulowany wzrost ilości wytwarzanej pary może spowodować zwiększanie ilości wytwarzanej przez reaktor energii. Wzrost energii powoduje wzrost wytwarzania pary co w konsekwencji powoduje dalszy wzrost ilości wytwarzonej przez reaktor energii. Powoduje to niekontrolowany wzrost mocy reaktora.Krótko po godzinie pierwszej w nocy 26 kwietnia 1986, woda chłodząca przestała płynąć i moc reaktora zaczęła się gwałtownie zwiększać.

O godzinie 01:23 jeden z techników obsługujących czwarty reaktor próbuje uruchomić system zabezpieczeń, który jednak nie zadziałał, a reaktor nie wyłączył się. Reakcja rozwija się nadal. Mija jeszcze kilkanaście sekund. Ilość energii produkowanej przez reaktor stukrotnie przewyższa dopuszczalny poziom. Tak gwałtowny wzrost mocy i temperatury doprowadził do potężnej eksplozji pary wodnej znajdującej się w reaktorze, w wyniku której rozsadzona zostaje ciężka, ważąca blisko 2000 ton osłona antyradiacyjna pokrywająca reaktor. Ciśnięta z olbrzymim impetem zniszczyła budynek czwartego reaktora. W następstwie eksplozji wybucha pożar, który przez następne 9 dni trwa w budynku reaktora. Do atmosfery dostaje się radioaktywny pył. Większość z 211 prętów kontrolujących pracę rdzenia reaktora stopiła się. Następnie druga eksplozja, której przyczyna jest wciąż niewyjaśniona, wyrzuciła fragmenty palącego się radioaktywnego paliwa pozwalając na wniknięcie świeżego powietrza do wewnątrz reaktora. Spowodowało to zapłon kilku ton grafitowych bloków izolujących reaktor. Ugaszenie płonącego grafitu było niezwykle trudne. Potrzeba było 9 dni i kilku tysięcy ton piachu, boru, dolomitu, gliny i ołowiu zrzucanych z helikopterów zanim zdołano go ugasić. Właśnie ten płonący przez 9 dni grafit uwolnił do atmosfery najwięcej izotopów promieniotwórczych. Po 10 dniach przepaliła się płyta betonowa i radioaktywne szczątki reaktora runęły do pomieszczenia przeznaczonego na odpady, znajdującego się tuż pod reaktorem.

Nadciągające bezpośrednio z Czarnobyla nad Polskę skażone powietrze pochodziło z emisji trwającej praktycznie tylko jedną, pierwszą dobę. Najprawdopodobniej już w nocy z 26 na 27 kwietnia skażeniu uległ rejon Suwałki-Augustów, ale te skażenia nie były wówczas wykryte. Z chmury przemieszczającej się na dużym pułapie w kierunku Skandynawii częściowo nad tym terenem wypadały stosunkowo duże aerozole (przeciętna średnia rzędu 5-10 mikrometrów). Wytworzone tam skażenia charakteryzują się większymi względnymi koncentracjami izotopów pierwiastków mało lotnych (cer, cyrkon, ruten, pluton, stront itd.), obserwowanych w tzw. "gorących cząstkach typu paliwowego”. Terminem tym określa się drobno rozpylone fragmenty paliwa jądrowego. Nad tereny północno-wschodnie na niskim pułapie (tj. w warstwie przyziemnej powietrza) skażenia zaczęły napływać około północy z 27.04 na 28.04, skąd w wyniku zmiany kierunku przepływu mas powietrza zaczęły przenikać w kierunku południowo-zachodnim. Później, obłok promieniotwórczy przekraczający naszą granicę w rejonie Brześcia nad Bugiem przemieszczał się wprost w kierunku śląska, opuszczając Polskę ą maja. Maksymalnie aktywność powietrza osiągała wartości kilkuset bekereli w metrze sześciennym, dla Krakowa przykładowo było to 300 Bq/mł utrzymujące się przez prawie pół dnia 29.04. W pierwszych dniach awarii w opadzie i w powietrzu dominowały krótkożyciowe izotopy głównie jodu i telluru.

W następnych dniach docierały nad Polskę kolejne fale skażonego powietrza, ale było to już powietrze zawierające dużo mniejsze skażenia, gdyż docierało do nas nie bezpośrednio ze wschodu, lecz np. po zatoczeniu dużego łuku nad Bałkanami od południa, jak skażenia widoczne w powietrzu w pierwszym tygodniu maja 1986. Szczęśliwie dla Polski w chwili przechodzenia najbardziej skażonych mas powietrza deszcze padały jedynie na małych obszarach kraju. Należy tu wyjaśnić, że opad promieniotwórczy towarzyszący opadowi atmosferycznemu (deszcz, śnieg) może być wielokrotnie większy niż przy dobrej pogodzie. Uważa się, że na terenach nad którymi nie przemieszczała się chmura skażeń na przełomie kwietnia i maja znaczący (względnie) opad promieniotwórczego cezu powstał później (maj-czerwiec) wraz z deszczami zawierającymi ciągle ślady chmury czarnobylskiej. Ilość wprowadzonych do środowiska substancji promieniotwórczych odpowiada (bardzo zgrubnie - występują duże różnice pomiędzy poszczególnymi izotopami promieniotwórczymi) serii wybuchów jądrowych (od kilku do kilkudziesięciu ładunków małej mocy) lub jednemu wybuchowi dużej mocy.

Ocenia się, że była to największa katastrofa w historii energetyki jądrowej i jedna z największych katastrof przemysłowych XX wieku. Jest to jednocześnie jedyny incydent w dziejach, który został zakwalifikowany do siódmego, najwyższego stopnia w skali INES (International Nuclear Event Scale, czyli Międzynarodowa Skala Efektów Wypadków Jądrowych została stworzona przez IAEA do oceniania skutków awarii jądrowych i sprawnego przeprowadzania akcji ratunkowych. Skala obejmuje 7 punktów - 0: poza skalą, 1-3: incydenty, 4-7: awarie).

Pamiętacie jak Discovery wyprodukował film związany z katastrofą? Na youtube można znaleźć go z lektorem polskim, co macie poniżej:






Wydarzenie to miało również inspirujący wpływ na artystów. Jednym z nich jest nasza rodzima Job Karma, która nagrała świetny materiał "Tschernobyl", którego recenzję możecie znaleźć tutaj.