Gdyby pożył jeszcze trochę, dziś obchodzilibyśmy jego 97 urodziny autora powyższego cyctatu. John Archibald Wheeler urodził się 9 lipca 1911 roku w małej miejscowości Jacksonville na Florydzie. Wychowany w rodzinie, która od dzieciństwa wspierała zainteresowanie chłopca naukami ścisłymi, po ukończeniu w 1926 roku Baltimore City College rozpoczął studia w John Hopkins University, również w Baltimore. Już kilka lat później (w wieku 22 lat!) doktoryzował się na tym samym uniwersytecie i jego karierze naukowej nic już nie stało na przeszkodzie. Młody, pełen entuzjazmu fizyk bardzo szybko awansował na drabince estymy – w 1938 roku został profesorem fizyki na legendarnym Princeton University (New Jersey). O niewielu fizykach można powiedzieć to, co warto wspomnieć o Wheelerze – pracował razem z takimi tuzami współczesnej fizyki, jak sam Albert Einstein (miał duży wkład do opracowywanej przez Einsteina ogólnej teorii względności) czy Niels Bohr (z którym opracował wspólnie model rozszczepienia jądra atomowego) lub Enrico Fermi. Warto też dodać, że jego studentami, których sprawnie prowadził ku drodze do doktoratu, byli tacy znani wśród zainteresowanych ważni fizycy, jak Richard Feynman, Kip Thorne czy Hugh Everett.
Na stanowisku profesora w Princeton Wheeler pracował aż do 1976 roku, kiedy to przeniósł się na University of Texas (Austin), ciągle jednak posiadał gabinet w Princeton i pielęgnował dalej kontakty ze sławną uczelnią. Wyróżniało go w trakcie jego pracy na uniwersytecie szczególnie jedna cecha – uważał bowiem, że sam proces uczenia jest niezwykle ważny, w odróżnieniu od wielu innych “wielkich” naukowców, którzy starali się nie marnować czasu na szkolenie narybku. Studenci Wheelera wspominali go zawsze bardzo ciepło, jako naukowca który potrafił nawet bardzo skomplikowane i kompleksowe problemy przedstawiać możliwie prosto, jako człowieka, który posiadał niezmierzone pokłady entuzjazmu i wyobraźni w pracy ze studentami.
W połowie roku 1930 odpowiedział pozytywnie na propozycję objęcia posady na Uniwerystecie Princeton. Uważany jest za jednego z najlepszych nauczycieli i fizyków teoretyków w historii. W roku 1939 pracował z Nielsem Bohrem i był współautorem pracy na temat fuzji nuklearnej. Był przewodnikiem zespołu, który zbudował pierwszą bombę wodorową. W 1956 roku pomógł w wyznaczeniu składników wewnątrz martwych zimnych gwiazd. Równanie stanu Harrisona-Wheelera dla zimnej martwej materii jest obecnie wykorzystywane w oznaczaniu składu chemicznego umierających gęstych gwiazd. W 1939 roku Robert Oppenheimer i H. Snyder pokazali, że masywna gwiazda może ulec kolapsowi grawitacyjnemu. Taki obiekt nazwano zamrożoną gwiazdą, ponieważ dla dalekiego obserwatora kolaps będzie zwalniał. Idea ta nie wywołała dużego zainteresowania aż do lat 60. Zainteresowanie nią wzrosło z chwilą odkrycia pulsarów w 1967 roku. Tuż po tym John Wheeler zaproponował nazwę czarna dziura. Termin "czarna dziura", pojawił się kiedy trwały jeszcze spory, czy w ogóle mogą istnieć takie dziwaczne twory, z których nic, nawet światło, nie może uciec. Ta nazwa natychmiast stała się popularna na całym świecie. Może oprócz Francji, gdzie "trou noir" zbyt wulgarnie się kojarzyło, zwłaszcza kiedy Wheeler - mistrz lapidarnych skojarzeń - jedną z podstawowych własności czarnych dziur nazwał "brakiem włosów". Stworzył również teoretyczne podstawy dla rozumienia tych niezwykłych tworów, pracując nad zjawiskiem zapaści grawitacyjnej i osobliwości. Wheeler ożywił tę wówczas skostniałą i abstrakcyjną dziedzinę wiedzy, odebrał ją matematykom i przywrócił fizyce. Wniósł wiele do rozwijającej się dopiero teorii kwantowej grawitacji, tworząc między innymi słynne równanie Wheelera-De Witta (z Bryce De Wittem), które sam określił jako “funkcję falową całego Wszechświata”. Warto też wspomnieć, że znane chyba wszystkim określenie “robaczych dziur” (wormholes), które pojawia się w Star Treku i wielu innych filmach science-fiction, również stworzone zostało przez Wheelera, który pracował swego czasu nad teorią tuneli w czasoprzestrzeni.
Za dokonania w dziedzinie fizyki w 1997 roku przyznano mu Nagrodę Wolfa. Wheeler zajmował się nie tylko czarnymi dziurami, ale także kolapsami grawitacyjnymi, czyli grawitacyjnym zapadaniem, teorią równowagi gwiazd bardzo gęstych czy oddziaływaniami elektromagnetycznymi cząstek elementarnych. Nagroda Wolfa jest przyznawana przez Fundację Wolfa w Izraelu za wybitne osiągnięcia na rzecz ludzkości i przyjaźni między narodami. Corocznie od 1978, komitety złożone z międzynarodowych ekspertów przyznają 5-6 nagród w następujących dziedzinach: chemia, fizyka, matematyka, medycyna, rolnictwo i sztuka. Nagrody w sztuce są przyznawane na przemian w architekturze, muzyce, malarstwie i rzeźbie. Nagroda Wolfa jest bardzo ceniona i szanowana; często jest zaliczana do 3 najbardziej prestiżowych nagród w każdej z dziedzin, w których jest przyznawana.
Wheelera nie ma już wśród nas – jego odejście równoznaczne jest z pożegnaniem jednego z największych fizyków XX wieku. John Archibald Wheeler zmarł wczoraj, w wieku 96 lat, w swoim domu w Highstown (New Jersey), na wskutek ciężkiego zapalenia płuc. Był guru kosmologów i astrofizyków, do jego uczniów należał m.in. późniejszy noblista Richard Feynman czy Hugh Everett, który pod jego kierunkiem pisał słynną pracę doktorską przedstawiającą ideę kwantowych światów równoległych (zapożyczoną potem w wielu powieściach science fiction). "Niektórzy myślą, że Wheeler zbzikował w późniejszych latach życia, ale on zawsze był szalony" - mawiał Feynman. Obok grawitacji Wheeler całe życie fascynował się mechaniką kwantową i jej licznymi paradoksami, m.in. tym, że póki obserwator nie zmierzy jakiejś wielkości fizycznej, nie jesteśmy w stanie nic pewnego o tej wielkości powiedzieć. Wheeler zastanawiał się, czy ta zasada nie stosuje się do całego Wszechświata - tj. aby on zaczął istnieć, konieczna była jakaś świadoma obserwacja. "Znajdź najdziwniejszą rzecz w jakiejkolwiek dziedzinie, a potem poddaj ją badaniu" - prawda, że stymulujące do działania?
Źródła:
Gazeta Wyborcza
BBC
| < Poprzednia | Następna > |
|---|
